Γράφει ο Σωτήρης Μπέκας
Μία ιδιαίτερα σημαντική μουσική καταγραφή από την περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας έκανε την εμφάνισή της, πριν από λίγες εβδομάδες. Η έκδοση με την ονομασία “Μέγκλεν, τραγούδια με λόγια από την περιοχή των Μογλενών-Καρατζόβας” φέρνει στο φως τραγούδια, που παίζονταν μόνο με μουσικά όργανα, χωρίς τα λόγια που κάποτε υπήρχαν και -όπως σε κάθε παράδοση- εξέφραζαν διάφορες πτυχές από τη ζωή της κοινωνίας, η οποία τα εμπνεύστηκε. Ο λόγος εδράζεται στα γνωστά ζητήματα που ταλανίζουν την περιοχή, εδώ και πάνω από έναν αιώνα, και ένα από αυτά εστιάζει στη γλώσσα των εντόπιων σλαβοφώνων και η οποία «ονομάζεται «μακεδόνικα» ή «μακεδονικά» ή από τους ίδιους «μακεντόνσκι», αλλά πολύ συχνά αναφέρεται ως (τα) «ντόπια» ή «εντόπικα», όπως εξηγεί στο εισαγωγικό σημείωμα του “Μέγκλεν”, ο Ιστορικός, εξωτερικός συνεργάτης του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, Λεωνίδας Εμπειρίκος. Τα τραγούδια αυτά έμειναν με τον καιρό δίχως λόγια, διότι η έκφρασή τους «σίγησε, εσωτερικεύθηκε, αυτολογοκρίθηκε από τα πάνω, με αποτέλεσμα οποιαδήποτε έκφραση της μουσικής στη συγκεκριμένη περιοχή να εκδηλώνεται, μόνο με μουσικά όργανα, χωρίς το τραγούδι».
Ο άνθρωπος που είναι πίσω από την έκδοση του «Μέγκλεν» είναι ο Χρήστος Άψης με καταγωγή από το Εμπόριο Πτολεμαΐδας. Είναι δάσκαλος παραδοσιακών χορών και ασχολείται συστηματικά με τη συλλογή παραδοσιακών τραγουδιών αλλά και την καταγραφή εθιμικών πρακτικών και χορών από τις περιοχές της κεντροδυτικής Μακεδονίας. Την περιοχή της Αριδαίας την επισκέφθηκε πρώτη φορά το 1993. Μέσω της επιτόπιας έρευνας που πραγματοποίησε, δέθηκε τόσο πολύ με τον τόπο και τους ανθρώπους του σε βαθμό που να θεωρεί πλέον την περιοχή της Αριδαίας και δικό του τόπο. Μάλιστα, όπως ο ίδιος δηλώνει στο folkradio.gr η έκδοση του Μέγκλεν αποτελεί ένα μικρό αντίδωρο προς τους ανθρώπους της Αριδαίας για την αγάπη και τη φιλοξενία που του πρόσφεραν τόσο απλόχερα.
Κατά τη διάρκεια της έρευνας και της καταγραφής του υλικού, δέχτηκε τη γενναιόδωρη βοήθεια πολλών ανθρώπων που τους ένωνε η κοινή επιθυμία να διατηρήσουν άσβεστη τη συγκεκριμένη παράδοση και τα τραγούδια της. Ένας από αυτούς ήταν ο Νίκος Μαυρίκης, με καταγωγή από το Θεοδωράκι Αριδαίας, ο οποίος είχε συγκεντρώσει πολλά τραγούδια από ηλικιωμένους του χωριού και δέχτηκε με πολλή χαρά να διασταυρώσει τις καταγραφές του με τον Χρήστο Άψη, ώστε να διαπιστώσουν τί λείπει και τί μπορεί να συμπληρωθεί.
Για παράδειγμα πολλοί πληροφορητές δεν θυμόταν τα τραγούδια ολοκληρωμένα ή ακόμη,- το πιο κλασικό παράδειγμα-, μία συγκεκριμένη μελωδία να απαντάται με στίχους που διαφέρουν από χωριό σε χωρίο, αλλά και από πληροφορητή σε πληροφορητή.
Όπως επισημαίνεται και στο σημείωμα του άλμπουμ, «Στη συγκεκριμένη περιοχή, η έκφραση αυτή σίγησε, εσωτερικεύθηκε, αυτολογοκρίθηκε, με αποτέλεσμα να εκδηλωθεί, κάποια στιγμή, μόνο με μουσικά όργανα, χωρίς το τραγούδι, τους στίχους και την ποίηση που τα συνόδευε. Άρα, η έκφραση που γνωρίζουμε είναι τα λεγόμενα «μακεδονικά τραγούδια», τα οποία ενσωματώθηκαν στο ελληνικό φολκλόρ ως μία ειδική περιοχή «χωρίς λόγια» της εθνικής ελληνικής λαογραφίας. Αλλά τα μακεδονικά αυτά τραγούδια, με την παραπάνω έννοια, απέκτησαν μια ειδική ορατότητα μόνο μετά το 1981-82, και κυρίως μετά το 1985, όταν κυκλοφόρησε ο δίσκος «Τοπική Ελληνική Μουσική και Χοροί από την Δυτική και Κεντρική Μακεδονία», με την ορχήστρα του Γιαννάκη Ζλατάνη, σε παραγωγή Βασίλη Δημητρόπουλου και Dick van der Zwan. Εκεί, για πρώτη φορά, μπήκαν και οι τίτλοι των τραγουδιών στη μακεδονική γλώσσα, αλλά χωρίς τους στίχους τους».
Όπως γίνεται κατανοητό από τα προγραφόμενα, το «Μέγκλεν» αποτελεί ένα εγχείρημα ιδιαιτέρως σημαντικό, το οποίο πραγματοποιήθηκε ωστόσο, μέσα από ένα πλαίσιο πολλών ιδιαιτεροτήτων, όπως εξηγεί στο folkradio.gr και ο άνθρωπος που εμπνεύστηκε και πραγματοποίησε τη συγκεκριμένη συλλογή τραγουδιών, Χρήστος Άψης.
«Αντιμετώπισα πολλές δυσκολίες, ειδικά στη συγκέντρωση των τραγουδιών. Μία πρώτη πρόκληση υπήρξε στο να με εμπιστευτούν οι άνθρωποι που κατείχαν τις πληροφορίες, γιατί είχαν πολλούς ενδοιασμούς και δικαίως με τα όσα τράβηξαν. Δυστυχώς, πολλές φορές κατέγραψα ανθρώπους που δεν ήθελαν καν να γίνει αναφορά στο όνομα τους. Έφυγα από σπίτια άπραγος γιατί τα παιδιά δεν άφησαν τους ηλικιωμένους γονείς τους να μου τραγουδήσουν. Ή σε κάποια άλλη περίπτωση που αφού τελείωσα την καταγραφή φεύγοντας η γιαγιά που μου τραγούδησε βγήκε στο μπαλκόνι και μου φώναξε «Να μην πεις σε κανέναν ότι εγώ σου είπα αυτά τα τραγούδια».
Συμπερασματικά, το «Μέγκλεν» είναι μια εξαιρετική μουσική παραγωγή, που ανασύρει τραγούδια μιας παράδοσης, που είναι υπό τον κίνδυνο εξαφάνισης, και σίγουρα βρέθηκε υπό ασφυκτική πίεση στην έκφρασή της. Το υλικό του άλμπουμ πραγματεύεται τραγούδια που συγκεντρώθηκαν στην περιοχή της Αριδαίας, όπως αναφέρθηκε, αλλά και ευρύτερα στο Δήμο Αλμωπίας. Πρόκειται για τραγούδια που είτε είναι ντόπια, είτε δάνεια που εντάχθηκαν με τα χρόνια στο ρεπερτόριο της περιοχής. Είναι όλα παραδοσιακά, δημοτικά τραγούδια, τα οποία στο μεγαλύτερο τους ποσοστό παιζόταν οργανικά και εδώ τα βρίσκει κανείς συμπληρωμένα με τα λόγια τους, σε μία πολύ σημαντική αποκατάσταση, την οποία επεδίωξε και πέτυχε ο Χρήστος Άψης και οι συνεργάτες του. Το άλμπουμ περιέχει πέραν των τραγουδιών, κάλαντα Χριστουγέννων, κάλαντα Φώτων, κάλαντα του Λαζάρου, εθιμικά τραγούδια, όπως το τραγούδι που τραγουδούσαν τα κορίτσια την ημέρα του Αγίου Γεωργίου, όταν καθισμένες στις κούνιες, η κάθε μία αποκάλυπτε το αγόρι που της αρέσει. Υπάρχουν επίσης, ένα παλιό παιχνίδι και ατόφια ερμηνευμένα -από πληροφορήτριες- ένα μοιρολόι και ένα τραγούδι που αφορά τον έρωτα, και την ξενιτιά.
Ειδική μνεία αξίζει να γίνει στη μουσική επιμέλεια του υλικού, η οποία έχει προσδώσει μια πολύ ποιοτική και ενδιαφέρουσα προσέγγιση, που από τη μια ακούγεται σύγχρονη, αλλά με πλήρη συμπερίληψη των μουσικών στοιχείων που προσδιόρισαν τη συγκεκριμένη μουσική παράδοση. Ο άνθρωπος που την ανέλαβε είναι ο Σταμάτης Πασόπουλος, διδάσκων στο Τμήμα Μουσικής Επιστήμης & Τέχνης, του Πανεπιστημίου Μακεδονίας κι όπως εξηγεί ο Χρήστος Άψης «Εμπιστεύτηκα τη μουσική επιμέλεια στον Σταμάτη Πασόπουλο και στόχος μας ήταν να χρησιμοποιήσουμε όλο το εύρος των μουσικών οργάνων που ακουγόταν στην περιοχή. Χρησιμοποιήσαμε τα χάλκινα που υπάρχουν μέχρι σήμερα, αλλά και τη γκάιντα, τη σουπέλκα, (φλογέρα) και το καβάλ, καθώς και τους ταμπουράδες, δηλαδή όργανα που δεν παίζονται πλέον στην περιοχή.
Ο Σταμάτης, «πάτησε» στο αρχειακό υλικό το οποίο διάνθισε με στοιχεία του σήμερα, ώστε το αποτέλεσμα όπως ο ίδιος αναφέρει να αποτελεί όχι ένα πρότυπο, αλλά μια πρόταση καθώς η παράδοση είναι μια δυναμική διαδικασία που συνεχώς εξελίσσεται.
Θεωρώ ότι το «Μέγκλεν» είναι ένα έργο συλλογικό. Η έρευνα είναι μεν δική μου, αλλά εργάστηκαν σκληρά ένας μεγάλος αριθμός μουσικών, τραγουδιστών και άλλων ανθρώπων που στήριξαν το εγχείρημα από το δικό τους μετερίζι. Ακούραστοι συνοδοιπόροι σε όλη αυτή τη μακρόχρονη προσπάθεια ο Σταμάτης Πασόπουλος -που χωρίς την βοήθεια του το άλμπουμ δεν θα είχε το αποτέλεσμα αυτό- και ο Κώστας Κόντος που επιμελήθηκε τη μίξη, το μάστερινγκ και την ηχοληψία. Τέλος, ένιωσα ότι εκπλήρωσα ένα στόχο που αφορά τη δική μου ταυτότητα, έπραξα κάτι ως χρέος για τους ανθρώπους που έφυγαν και δεν πρόλαβαν να ακούσουν τα τραγούδια τους, διαμόρφωσα το «Μέγκλεν» και διαμορφώθηκα και εγώ μαζί του».
Έρευνα – Άψης Χρήστος
Μουσική επιμέλεια – Σταμάτης Πασόπουλος
Ηχοληψία, editing, mixing, mastering – Κώστας Κόντος
Μετάφραση στίχων στα ελληνικά – Μαρία Δούμπα, Δημήτρης Φ. Ιωάννου, Δημήτρης Μούλης
Μετάφραση στίχων στα αγγλικά – Τομ Πετσίνης
Επιμέλεια στίχων – Νανα Κούλη, Σταματης Πασοπουλος, Νατάσσα Τσακηρίδου, Καίτη Σακελλαρίου, Αψης Χρήστος
Μεταγραφή στίχων στο λατινικό αλφάβητο – Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, Δημήτρης Κ. Ιωάννου
Μετάφραση άρθρων στα αγγλικά – Ιωάννης Μάνος, Γιαννης Οικονόμου
Επιμέλεια άρθρων – Πόπη Πολέμη, Σπύρος Καράβας
Επιμέλεια αγγλικών κειμένων – Αντώνης Ροκάκης
Χάρτες – Σπύρος Καράβας
Επεξεργασία φωτογραφιών – Γιαννης Οικονόμου
Ιστορικά στοιχεία – Λεωνιδας Εμπειρίκος
Επιμέλεια έντυπου υλικού – Σταμάτης Πασόπουλος, Γιαννης Οικονόμου, Άψης Χρηστος
Γραφιστικος σχεδιασμός – Μυρτώ Βραβοσυνού
Εκτύπωση εντύπου – Αλτιντζη Αγγελική
Εκτύπωση CD – CD-WAY
Τραγουδούν
Μαρία Δαύκα, Χριστίνα Μπέντση, Αλεξία Τανούρη, Έλενα Μουδίρη – Χασιώτου, Χρήστος Τσιπάρης, Σίμος Ντίνης, Σταύρος Τζιβάνης, Πέτρος Δουρδουμπάκης, Γυναικείο φωνητικό σύνολο, Μαρία Ζαέκη, Νανά Κούλη, Μαρία Ιωάννου, Λίνα Τσέρνου, Καίτη Σακελλαρίου, Τάνια Δουρδουμπάκη, Αλεξία Τανούρη, Χριστίνα Μπέντση, Ανδρικό φωνητικό σύνολο, Δημήτρης Μούλης, Γιαννης Βέσκος, Άψης Χρήστος, Σταμάτης Πασόπουλος, Γιάννης Οικονόμου, Θοδωρής Μίσκας, Παιδικό φωνητικό σύνολο, Σαρβάνης Μιλτιάδης, Σαρβάνης Φίλιππος, Αγγελική Γκώγκου, Νίκος Γκώγκος, Λυδία Γκώγκου, Ελευθερία Γκώγκου, Μάρθα Γκώγκου
Έπαιξαν οι μουσικοί
Κλαρίνο – Πέτρος Τσιπάρης, Σάββας Ιωάννου, Χρήστος Μίχος
Τρομπέτα – Τάσος Δίσκος, Γιάννης Βέσκος, Γιάννης Πέγιου
Κρουστά – Γιώργος Κίνας, Μάνος Καρκαρετσης, Ηλίας Μίσκας
Τρομπόνι – Σίμος Ντίνης
Σομπράνο – σαξόφωνο – Σάββας Ιωάννου
Καβάλ – Στρατής Πασόπουλος, Μηνάς Δαύκας, Γιάννης Οικονομου
Φλογέρα – Σταμάτης Πασόπουλος
Γκάιντα – Σάββας Ιωάννου
Ακορντεόν – Σταματης Πασόπουλος, Σταύρος Μήσιος, Μαρία Δαύκα
Ταμπουρά – Θοδωρής Μίσκας, Δημήτρης Παπαδόπουλος, Σταμάτης Πασόπουλος,
Γιαννης Οικονομου, Σάββας Ιωάννου
Αφήγηση – Δημήτρης Μούλης
