Από τον Σωτήρη Μπέκα
Ο σκοπός «της Τρινής (Τυρινής) Δευτέρας» από τις Μέλανες Νάξου θα μπορούσε να είναι ένας ακόμη σκοπός «της Απόκρεω», όπως αρκετοί άλλοι αυτής της περιόδου, όπου κατά ευρεία παράδοση, οι ανθρώπινες κοινότητες προετοιμάζονται για την έλευση της Άνοιξης, και γιορτάζουν το πέρασμα από τον χειμώνα, προς την εποχή της γονιμότητας. Τα πράγματα όμως δεν είναι ακριβώς έτσι.
Διότι ο συγκεκριμένος σκοπός κρύβει πολλά περισσότερα από έναν ευρύτερο συμβολισμό. Έχει τις δικές του ιδιαιτερότητες που τον κάνουν ξεχωριστό, και πλέον έχει και την ψηφιακή καταγραφή του μια σημαντική κίνηση πολιτιστικής διάσωσης. Ας πάρουμε, όμως τα πράγματα με τη σειρά.
Ο σκοπός που παρουσίασε στην ολότητά του, ο μουσικός, δεξιοτέχνης του βιολιού και μουσικολόγος, Νίκος Βερύκοκκος, κρύβει μέσα του μία σημαντική πλευρά από την ιστορία μιας κοινότητας της Νάξου, τις Μέλανες, που είναι ένα χωριό της πεδινής δυτικής πλευράς του νησιού.
Το δρώμενο της «Μοσκαράδας» υπάρχει και τηρείται σε πολλές κοινότητες της Νάξου, αλλά οι ομάδες ή τα Μπαϊράκια που το εκτελούν φέρουν διαφορετικές ονομασίες. Το Μπαϊράκι, από τις Μέλανες ονομάζεται «Κορδελάδες» και εδώ και δεκάδες χρόνια, έτσι και στις μέρες μας, οι Κορδελάδες βγαίνουν για νταλαβέρι με συγκεκριμένη ομάδα χωριών, κάθε χρόνο, την ίδια εποχή, δηλαδή στις αρχές της Τυρινής Εβδομάδας.
Κατά το έθιμο, το Μπαϊράκι ακολουθεί συγκεκριμένο τελετουργικό προετοιμασίας (ήδη από την Τσικνοπέμπτη), ειδικής αμφίεσης και κατόπιν τελετουργικής πορείας προς τα άλλα χωριά που συμμετέχουν στο έθιμο, με σκοπό φυσικά να μεταφέρουν το γλέντι στο χωριό που επισκέπτονται, ενώ ο επικεφαλής από το Μπαϊράκι ή ο πιο άξιος Κορδελάς πρέπει να γνωρίζει ποιες νέες του χωριού είναι φρεσκοπαντρεμένες για να επιχειρήσει να πάρει το μαντήλι τους και να τις χορέψει με σεβασμό και τιμή.
Το έθιμο, ωστόσο, φέρει και μια καθαρά μιλιταριστική διάσταση, καθώς το Μπαϊράκι συνοδεύεται και από οπλοφόρους, ένα συμβολισμός που πιθανότατα υποδηλώνει τη σύνδεση με τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης, το 1821. Σε αυτό συνηγορεί -στην συγκεκριμένη περίπτωση- και το έμβλημα στο φλάμπουρο από το Μπαϊράκι στις Μέλανες, όπου δεσπόζει η μορφή του Μάρκου Μπότσαρη, του Σουλιώτη οπλαρχηγού. Σύμφωνα με την έρευνα του Νίκου Βερύκοκκου, αυτό μπορεί να συνδέεται με μια σχολική θεατρική παράσταση που είχε ανέβει στη γειτονική Σύρο, με θέμα της ηρωικές μορφές του 1821.
Το έθιμο, ειδικά τα παλιότερα χρόνια, διαρκούσε τρεις μέρες, με αποκορύφωμα ένα μεγάλο γλέντι, στην πλατεία του χωριού, ενώ το Μπαϊράκι από τις Μέλανες είναι το μοναδικό που έχει έναν δικό του μουσικό σκοπό (τα άλλα μπαϊράκια παίζουν το Συρτό Πολίτικο), που η ερμηνεία του επαναλαμβάνεται σε όλα τα διαδοχικά στάδια του εθίμου. Ο σκοπός ονομάζεται “Ο σκοπός της Τρινής Δευτέρας” και ο Νίκος Βερύκοκκος κατάφερε να ανασύρει και να τον καταγράψει ολόκληρο, διότι με την πάροδο των χρόνων, είχε υποστεί αλλαγές και αφαιρέσεις, με αποτέλεσμα από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, να παίζεται μόνο το πρώτο μέρος του, κι αυτό να μικραίνει ακόμη περισσότερο με την αφαίρεση ενός μέρους μετά τη δεκαετία του ’90.
Αξίζει επίσης, να αναφερθεί πως κατά τη χρονική περίοδο που εξελίσσεται το έθιμο, αλλάζει και η συνοδεία (ζύγια ή ζυά) των οργάνων που χρησιμοποιούνται για την ερμηνεία του σκοπού. Έτσι, από το 1880 έως το 1920, η ζυά περιλάμβανε σουγλιάρι (σουραύλι, φλογέρα) και ντουμπάκι (τύμπανο), από το 1920 έως το 1960, βιολί, κλαρίνο, λαούτο, ενώ από το 1960 μέχρι και σήμερα, το βιολί και το λαούτο είναι τα όργανα που χρησιμοποιούνται.
Ήταν ζήτημα πολιτιστικής, αλλά και οικογενειακής καταγραφής για τον Νίκο Βερύκοκκο, διότι ο συγκεκριμένος μουσικός σκοπός είχε καθιερωθεί στις Μέλανες από τον παππού του, Νικόλαο Ι. Κονδύλη (βιολί), και η δική του εκδοχή που θεωρείται και πλήρης παιζόταν με την ίδια δομή από το 1930 μέχρι το 1972. Στη συνέχεια και μέχρι και στις μέρες μας, υπήρξε ο γιος του, Γαβρίλης Κονδύλης που συνέχισε την ερμηνεία του σκοπού, αφαιρώντας όμως σταδιακά το δεύτερο μέρος του, ειδικά όταν ο σκοπός ξεκίνησε να χορεύεται, το 1986. Τέλος, από το 2000 κι έκτοτε αφαιρέθηκε ακόμη ένα μέρος του σκοπού. Αυτές οι αφαιρέσεις δικαιολογούνται -σύμφωνα με την έρευνα του Νίκου Βερύκοκκου– από την παρεμβολή ενός ασύμμετρου μέτρου στο χορό.
Ο Βερύκοκκος, λοιπόν, οργάνωσε τα εξελικτικά δεδομένα του μουσικού σκοπού, μπήκε στη διαδικασία μιας έρευνας που περιλάμβανε την ανάκληση και καταγραφή μέσω συγγενικών του προσώπων και όποιων άλλων διαθέσιμων πηγών, των μουσικών μερών που είχαν παραληφθεί με την πάροδο του χρόνου. Η δουλειά του δεν ήταν εύκολη, αλλά έφερε αποτελέσματα, καθώς ο ίδιος έφτασε σε σημαντικές διαπιστώσεις ως προς τη μορφολογία και τη ρυθμολογία, όταν αποφάσισε να παίξει τον σκοπό με ένα τουμπάκι. Εκεί αντιλήφθηκε πως ο σκοπός δεν ήταν φτιαγμένος για βιολί και λαούτο, και ο ρυθμός του μπορεί να είχε ασύμμετρες παρεμβολές, αυτές όμως δικαιολογούνταν από το γεγονός όταν ήταν φτιαγμένος για δρομικό έθιμο. Στη συνέχεια ξεκίνησε εργασία με τον θείο του, Γαβρίλη Κονδύλη, ο οποίος άρχισε να θυμάται τί του είχε πει ο πατέρας του, πως έγινε η αλλαγή και σιγά -σιγά ανακλήθηκε ολόκληρος ο σκοπός, ο οποίος τελικά και ηχογραφήθηκε.
Προς το παρόν, ο Νίκος Βερύκοκκος παραθέτει την εκδοχή του σκοπού με βιολί – λαούτο, αλλά συνεχίζει την εργασία του και για άλλες εκδοχές ή προσεγγίσεις, με σκοπό να παρουσιαστεί ολοκληρωμένα ένα λαΪκό μουσικό κομμάτι, που φέρει σημαντικές πληροφορίες για έναν πολιτιστικό δρώμενο, που έχει τόσο τοπική, όσο και ευρύτερη σημασία.
Ο Νίκος Βερύκοκκος γεννήθηκε στη Νάξο το 1978. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ. Κατέχει δίπλωμα βιολιού από το Αττικό Ωδείο Αθηνών, καθώς επίσης και πτυχίο αρμονίας από το Ελληνικό Ωδείο. Είναι αναπληρωτής εκπαιδευτικός στην δημόσια πρωτοβάθμια εκπαίδευση, και διδάσκει επίσης κλασικό και παραδοσιακό βιολί σε ωδεία της Αττικής. Είναι εξωτερικός συνεργάτης του Εργαστηρίου Μουσικής, Γνωσιακών Επιστημών και Κοινότητας του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, καθώς επίσης και επιστημονικός συνεργάτης και εκπαιδευτικός στο Κέντρο Παιδαγωγικής και Καλλιτεχνικής Επιμόρφωσης «Σχεδία», εφαρμόζοντας το ειδικό πρόγραμμα για ευπαθείς ομάδες «Μουσική στην Κοινότητα». Ασχολείται με τη μουσικολογική έρευνα και έχει δημοσιεύσεις σε πρακτικά συνεδρίων και επετηρίδες που αφορούν εθνομουσικολογικά ζητήματα της Νάξου.
Πηγή
Νίκος Βερύκοκκος – Ο σκοπός «της Τρινής Δευτέρας»
https://shorturl.at/rGHQY
